Đại cương

Hội nghị kết hợp Đông – Tây y về bệnh não tại Trung Quốc năm 1992 đã đưa ra định nghĩa trúng phong: “Trúng phong là một bệnh do chân âm khuy tổn, khí huyết hư, khi gặp các nguyên nhân như lao luyện nội thương, ưu tư, tức giận, ăn uống không điều độ, uống nhiều rượu làm cho âm dương của các tạng phủ mất điều hòa, khí huyết nghịch loạn phạm vào não làm cho mạch máu não bị bế trở hoặc huyết tràn ra ngoài mạch. Lâm sàng biểu hiện bằng các triệu chứng đột nhiên hôn đảo, bán thân bất toại, mồm méo, mắt lệch, nói khó hoặc không nói được, chi thể tê bì. Bệnh khởi phát cấp tính, diễn tiến nhanh, thường ở người cao tuổi. Căn cứ vào nguyên nhân và cơ chế bệnh phân thành trúng phong thể xuất huyết và trúng phong thể thiếu máu”.

  Nguyên nhân, bệnh cơ

      Nguyên nhân

      Nội thương tích tổn

Người già cơ thể suy nhược hoặc bệnh lâu ngày làm cho khí huyết khuy tổn, nguyên khí hao thương không nuôi dưỡng não lạc. Khí hư mất khả năng thúc đẩy huyết dịch vận hành dẫn đến huyết ứ trệ não lạc. Hoặc âm huyết khuy suy dẫn đến âm không chế dương, nội phong vọng động kèm đàm trọc, huyết ứ thượng nghịch gây xuất huyết não lạc.

• Lao nhọc quá độ

Lao nhọc, mệt mỏi quá độ dễ làm cho dương khí thăng phát, dẫn động phong dương, nội phong dẫn động khí huyết thượng thăng gây xuất huyết não lạc, hoặc nội phong kèm đàm trọc, ứ huyết thượng thăng làm ứ trệ não lạc.

• Đàm trọc nội sinh

Ăn nhiều đồ béo ngọt, uống rượu nhiều sẽ làm hư tổn Tỳ. Tỳ mất đi chức năng vận hóa thủy thấp dẫn đến đàm trọc nội sinh, đàm trở trệ lâu ngày sẽ hóa nhiệt. Đàm nhiệt cùng kết hợp nhau làm úng tắc não lạc.

Can khí uất khắc phạt Tỳ thổ mà sinh đàm trọc, hoặc do Can khí uất hóa hỏa, thiêu đốt tân dịch thành đàm. Đàm và uất cùng kết hợp gây úng tắc não lạc sinh trúng phong. Điều này trong Đan khê tâm pháp – Trúng phong có nói: “Thấp thử sinh đàm, đàm sinh nhiệt, nhiệt sinh phong dã”.

• Tình chí thất điều

Thất tình làm Can mất đi chức năng điều đạt khí, khí cơ uất kết, huyết hành không thông suốt gây ra huyết ứ não lạc; hoặc giận dữ quá độ làm tổn thương Can dẫn đến Can dương thượng cang, hoặc ngũ chí hóa hỏa, Tâm hỏa cang thịnh, huyết theo khí nghịch gây xuất huyết não lạc.

• Chính khí suy, ngoại tà thừa cơ xâm nhập

Phong tà thừa lúc chính khí cơ thể suy yếu xâm nhập kinh lạc, phong tính thăng mà hao khí gây ra khí huyết ứ trệ não lạc; hoặc do cơ thể có sẵn đàm thấp gặp phải ngoại tà dẫn động đàm thấp thượng thăng làm bế tắc não lạc mà gây ra chứng trúng phong.

• Tiên thiên bất túc, không rõ nguyên nhân

Bẩm thụ tiên thiên kinh mạch vùng não hư yếu, dễ tổn thương, nếu có bất kỳ nguyên nhân nào gây vận hành khí huyết tăng hoặc giảm so với bình thường cũng có thể gây ra huyết ứ não lạc hoặc xuất huyết não lạc.

Ngoài ra, trong một số trường hợp đôi khi không tìm ra nguyên nhân gây bệnh. Bệnh nhân đột ngột biểu hiện trúng phong mà không tìm thấy các yếu tố gợi ý nguyên nhân cụ thể.

• Bệnh cơ

Vị trí bệnh của chứng trúng phong là tại não lạc. Loại kinh – Tạng tượng loại của Trương Giới Tân viết “Tâm giữ vai trò quân chủ, nơi xuất ra của thần minh” cho thấy rằng Tâm chủ mọi hoạt động sinh lý trong cơ thể từ quản lý ngũ tạng cho đến chức năng co duỗi của tứ chi, cảm giác của bì mai, nhì của mắt, nghe của tai đều quy vào chức năng Tâm tàng thần. Tuy nhiên, Bản thảo cương mục viết “não là phủ của nguyên thần”, là cơ quan cực kỳ quan trọng và là chỗ hiểm yếu của cơ thể. Uông Ngang trong Bản thảo bị yếu viết “trí nhớ của người ta đều nằm trong não”, Vương Thanh Nhậm trong Y lâm cải thác cho rằng chức năng trí nhớ, nhìn, nghe, nói,…đều quy về não. Như vậy, mặc dù Tâm là nơi xuất phát của thần, nhưng não lại là nơi trú ngụ của thần, đo dó não tổn thương thì thần tổn thương, thần tổn thương thì tất cả các hoạt động sinh lý trong cơ thể đều rối loạn. Chứng trúng phong cơ chế chính là tổn thương ở não lạc do các nguyên nhân làm cho khí huyết ứ trệ não lạc làm não thất dưỡng hoặc làm tổn thương kinh mạch vùng não gây xuất huyết trong não lạc mà tổn thương đến thần.

Chính vì vậy mà chứng trúng phong có khi khởi phát đột ngột hôn mê, mặc dù tay chân yếu liệt nhưng bản chất không phải kinh mạch tay chân bị tổn thương mà do não tổn thương gây ảnh hưởng đến thần mà tay chân không cử động được, nếu có khí huyết ứ trệ tại kinh lạc của tay chân thì cũng chỉ là hậu quả đi kèm do nguyên nhân của trúng phong gây ra mà thôi.

Cơ chế bệnh sinh gồm sáu cơ chế chính: phong (nội phong, ngoại phong), hỏa (can hỏa, tâm hỏa), đàm (phong đàm, thấp đàm), huyết ứ, khí hư, âm hư hỏa vượng. Sáu cơ chế này có thể đơn độc hoặc kết hợp với nhau tùy trường hợp mà dẫn đến khí huyết ứ trệ hoặc là gây xuất huyết não lạc mà dẫn đến trúng phong.