Đại cương
Theo y học cổ truyền, các triệu chứng mô tả trong bệnh tăng huyết áp thuộc phạm trù chứng Huyễn vựng, Đầu thống. Khi bệnh tiến triển nặng lên, gây tăng huyết áp nguy hiểm hoặc gây đột quỵ não thì y học cổ truyền xếp trong phạm trù chứng Trúng phong.
Huyễn vựng bệnh chứng đã được ghi chép rất nhiều trong y tịch cổ. “Nội kinh” đã nêu lên các mặt thuộc về tạng phủ, “Tố vấn – Chí chân yếu đại luận” cho rằng: “Chư phong điêu huyền, giới thuộc vụ can”. Nghĩa là Huyễn vựng có quan hệ mật thiết với tạng can. “Linh Khu – Vệ khí” lại cho rằng: “Thượng hư tắc huyền”. Hay “Linh Khu – Khẩu vấn”, cho rằng: do “Thượng khí bất túc” gây ra. “Linh Khu – Hải luận” lại cho rằng: do “Tủy hải bất túc” gây ra, người bị Huyễn vựng đều do hư mà ra.
Đời Hán, Trương Trọng Cảnh cho rằng đàm ẩm là một trong những nguyên nhân gây Huyễn vựng, do đó hậu thế căn cứ vào luận thuyết “Vô đàm bất tác huyền” đã đưa ra cơ sở lý luận về bệnh, đồng thời dùng Trạch tả thang và Tiểu bán hạ gia Phục linh thang để điều trị Huyễn vựng.
Sau đời Tống trở đi đã tiến thêm một bước nữa trong tìm hiểu bệnh, Nghiêm Trọng Hòa với “Trọng đính Nghiêm thị tế sinh phương – Huyễn vựng môn” đã chỉ ra: “Thế nào là Huyễn vựng, là hoa mắt nhà xoay đảo, đứng dậy là té, lục dâm, thất tình nội thương đều có thể gây bệnh”. Đây là lần đầu tiên đề cập đến lục dâm, thất tình là những yếu tố nguyên nhân gây bệnh, điều này đã bổ sung những khiếm khuyết của tiền nhân. Nhưng ngoại cảm phong, hàn, thử, thấp gây Huyễn vựng thực ra chỉ là một triệu chứng của ngoại cảm chứ không phải là những triệu chứng của bệnh.
Đời Nguyên, Chu Đan Khê cổ xướng học thuyết đàm hỏa gây Huyễn vựng, ông đã đưa ra “Vô đàm bất tác huyền” (không đàm thì không gây Huyễn vựng) và chủ trương rằng Đàm kèm khí suy và hỏa gây ra chóng mặt, trị đàm là chính kèm thêm thuốc bổ khí và giáng hỏa.
Trên lâm sàng nguyên nhân gây ra Huyễn vựng rất nhiều ví như Tế sinh phương có nói lục dâm ngoại cảm, thất tình nội thương đều có thể gây ra Huyễn vựng. Nhưng trong chuyên đề này chỉ thảo luận về nội thương gây ra Huyễn vựng, chủ yếu là do can dương thượng kháng, khí huyết lưỡng hư, thận tinh bất túc, đàm thấp trung trở và úng trở khiếu lạc là chính.
Bệnh nhân, bệnh cơ
Nhân tố tinh thần
Hoạt động tình chí là những phản ánh không giống nhau của cơ thể con người đối với sự vật khách quan. Y học cổ truyền cho rằng hoạt động tình chí gồm bảy loại là hỉ, nộ, ưu, tư, bi, khủng, kinh. Trong tình huống bình thường thì hoạt động tình chí là các trạng thái tinh thần của cơ thể và những biểu hiện sinh lý, nói chung là không gây nên bệnh. Chỉ khi kích thích tình chí đột ngột, mạnh mẽ, kéo dài, vượt quá phạm vi hoạt động sinh lý bình thường thì sẽ gây nên rối loạn vận hành của khí, khí huyết âm dương tạng phủ thất điều mới có thể phát bệnh. Rối loạn tình chí trong bệnh tăng huyết áp thường gặp là do tình chí không thoải mái, hay lo lắng, cáu giận làm cho can khí không thư thái, uất lại mà hóa nhiệt, tổn thương can âm, can dương thăng vượng mà gây nên mặt đỏ, mắt đỏ, đau đầu, chóng mặt…
Nhân tố ăn uống
Thói quen hay ăn nhiều chất béo, ngọt hoặc uống quá nhiều bia, rượu làm tổn thương tỳ vị, tỳ mất kiện vận làm thấp trọc nội sinh, hóa đàm hóa hỏa, đàm trọc nhiễu loạn phía trên gây trệ tắc kinh mạch gây nên bệnh.
Nhân tố lao dục
Lao động quá sức, dục vọng quá nhiều làm hao thương khí âm hoặc tuổi cao, thận hao hư, âm tinh bất túc làm thủy không hàm mộc gây âm hư dương cang, nội phong nhiễu loạn gây nên bệnh
Hình 8. Sơ đồ bệnh cơ theo Y học cổ truyền
(Nguồn: Phan Quan Chí Hiếu (2007), Tăng huyết áp. Trong: Nguyễn Thị Bay (chủ biên), Bệnh học và Điều trị Nội khoa Kết hợp Đông Tây Y, tr9-34, nhà xuất bản Y học Tp.HCM).